Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы. Тарых
Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы. Тарых
e-ISSN 1694-867X
DOI: 10.52754/1694867X
Макала тапшыруу

Макала

Макаланы жүктөө

Жалал-Абад облусундагы шаарчалардын пайда болушу, өнүгүүсү жана учурдагы абалы (20-21-кылымдардын биринчи чейреги)

Гулзада Жумашова

Аннотация

Изилдөөнүн максаты – Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусундагы шаардык отурукташуу системасынын түзүлүшүн, иштешин жана өнүгүүсүн аныктаган факторлорду аныктоо болду. Изилдөөгө облустун тарыхын калыбына келтирүү, статистикалык жана нормативдик маалыматтарды талдоо, ошондой эле облустун шаардык отурукташууларынын трансформациясын изилдөө кирди. Жалал-Абад аймагындагы шаардык отурукташуулардын пайда болушуна салым кошкон факторлорго Кыргыз Республикасынын чек арасында жайгашуусу, Фергана өрөөнүнүн курамына кирүүсү, аймактын талаалары менен тоолору ортосундагы транзиттик жолдордун бар болушу жана аймактагы экономикалык жана табигый ресурстардын жеткиликтүүлүгү кирет. Совет доорунда аймактын административдик-териториялык түзүмүн кайра уюштуруу жана өнөр жайды өнүктүрүү (айрыкча күйүүчү май жана энергетика, ошондой эле кен-байытуудагы борборлордун) аймактын шаардык отурукташуу системасынын өнүгүшүнө алып келди. Жалал-Абад облусунда Жалал-Абад шаары Майли-Суу, Таш-Кемур, Кочкор-Ата жана Кара-Көл сыяктуу отурук жайлардан ар башка функцияларды аткарган; алардын ар бири геологиялык жана өнөр жайлык жактан облустун административдик жана экономикалык борборунан айырмаланган. Мындан тышкары, Жалал-Абад облусунун калкы 2021-жылы 1,266,300 адамдан 2025-жылы 1,358,500 адамга өстү, ал эми Жалал-Абад шаарынын калкы 130,900 адамдан 184,400 адамга көбөйдү. 2024-жылы Кыргыз Республикасынын ички дүң продуктынын 16,4 % өнөр жайга туура келип, аймактын өнөр жай продукциясынын 77,1 % өндүрүштүк товарлар, 10,7 % кен казуу продукциялары жана 11,2 % энергия түзгөн. Бул изилдөөнүн жыйынтыктары аймактык өнүгүүнү пландоо, аймактык мейкиндиктик пландоо саясатын иштеп чыгуу, шаарларды алардын ар кандай функцияларына ылайык өнүктүрүү жана Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусундагы инфраструктураны өнүктүрүүгө салым кошушу мүмкүн


Негизги сөздөр:

шаарлашуу; отурук жайлар; өнөр жай; гидроэнергетика; транспорттук коридорлор; миграция; демографиялык динамика

https://doi.org/10.52754/1694867X_2025_4(2)_33

Алуу булагы Том 4, № 2, 2025

Барактар 33-48

Колдонулган булактар Цитаталоо

Колдонулган булактар

  1. Akchabar. (2024). Toktogul HPP’s Unit No.1 commissioned after successful reconstruction. Retrieved from https://www.akchabar.kg/en/news/no1-gidroagregat-toktogulskoj-ges-vvedyon-v-ekspluatatsiyu-posle-rekonstruktsii-eotwnujqxgmhcxww.
  2. Atyshov, K.A., Koch, K., Babosyuk, A.V., & Aralbaev, U.S. (2025). Mountain tourism in Kyrgyzstan: Potential, status, and development prospects. Geography and Natural Resources, 46(2), 220-227. doi: 10.1134/S1875372825700246.
  3. CAREC. (n.d.). The Kyrgyz Republic’s power sector rehabilitation project receives $55 million in ADB funding. Retrieved from https://carecprogram.org/?feature=kyrgyz-republics-power-sector-rehabilitation-project.
  4. Chotaeva, C. (2021). Geography of Kyrgyzstan: Lectures for students of undergraduate educational programs. Bishkek: Neo Print.
  5. Draft Law of the Kyrgyz Republic “On Renaming the City of Jalal-Abad in the Jalal-Abad Region of the Kyrgyz Republic to the City of Manas”. (2025, September). Retrieved from https://kenesh.kg/ru/bills/669898.
  6. Egemberdieva, A.D. (2025). Environmental and health impacts of technogenic and microbiological pollution in the Mailuu-Suu River Basin, Kyrgyzstan: A comprehensive assessment for sustainable water management. Eurasian Journal of Scientific and Multidisciplinary Research, 1(1), 131-135. doi: 10.63666/ejsmr.1694-9013.1.I.2025.17.
  7. Eurasian Fund for Stabilization and Development. (2023). Transport investment portfolio. Retrieved from https://www.carecprogram.org/uploads/20th-TSCC-EFSD-Trans_Pres-EN.pdf.
  8. Javaid, H. (2026). Military frontiers and neocolonisation: Land, power and the urbanisation of Lahore. In H. Javaid (Ed.), Land commodification, urbanisation and social change in peri-urban villages, Lahore (pp. 17-31). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-032-10462-5_2.
  9. Kalimullin, A., & Gafurov, I. (2024). Political and economic reform in the post-Soviet space. In I. Menter (Ed.), The reform of teacher education in the post-Soviet space (pp. 3-22). London: Routledge.
  10. Karashev, A., Smutko, A., Alymkulov, M., & Akmataliev, A. (2024). Local government reform in Kyrgyzstan: Opportunities, challenges, and approaches. Revista Gestão & Tecnologia, 24(4). doi: 10.20397/2177-6652/2024.v24i4.2896.
  11. Karimova, S., & Abdullaeva, M. (2024). From historical legacies to modern conflicts: Territorial and resource issues in Central Asia. Scientia. Technology, Science and Society, 1(1), 27-38. doi: 10.59324/stss.2024.1(1).04.
  12. Kimsanova, B., Umirbekov, A., Herzfeld, T., & Müller, D. (2024). Heterogeneous effects of weather extremes on different dimensions of poverty in Kyrgyzstan. Environmental Research Letters, 19(1), article number 014068. doi: 10.1088/1748-9326/ad1720.
  13. Kokaisl, P. (2025). From Tsarist rule to independence: The transformation of ethnic identities in Kyrgyzstan. Qeios. doi: 10.32388/YDHQAP.
  14. Kozhokulov, S., Issanova, G., & Chen, X. (2021a). Physical and geographic characteristics of Kyrgyzstan and data sources on tourism. In S. Kozhokulov, G. Issanova & X. Chen (Eds.), Tourism in the Kyrgyz Republic: Social and economic development of the Issyk-Kul region (pp. 19-28). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-030-82950-6_2.
  15. Kozhokulov, S., Issanova, G., & Chen, X. (2021b). Tourism potential and zoning: Categories and types of tourism. In S. Kozhokulov, G. Issanova & X. Chen (Eds.), Tourism in the Kyrgyz Republic: Social and economic development of the Issyk-Kul region (pp. 67-92). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-030-82950-6_5.
  16. Law of the Kyrgyz Republic No. 123 “On Local State Administration and Local Self-Government Bodies”. (2021, October). Retrieved from https://cbd.minjust.gov.kg/112302/edition/1832/ru.
  17. Lempp, J., Wolters, A., & Lehmann, J. (2024). The political system of Kyrgyzstan. In J. Lempp & S. Mayer (Eds.), Central Asia in a multipolar world: Internal change, external actors, regional cooperation (pp. 75-89). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-031-63727-8_5.
  18. Lewis, D.G., & Sagnayeva, S. (2020). Corruption, patronage and illiberal peace: Forging political settlement in post-conflict Kyrgyzstan. Third World Quarterly, 41(1), 77-95. doi: 10.1080/01436597.2019.1642102.
  19. Liu, M.Y. (2023). Theorizing Central Asian neighbourhoods as social interdependence, state encounter, and narrative. In J. Féaux de la Croix & M. Reeves (Eds.), The Central Asian world (pp. 209-221). London: Routledge.
  20. Madaminjonovich, K.H. (2025). Factors affecting the management of hill region ecosystems and their characteristics. World Bulletin of Management and Law, 46, 38-44.
  21. Mamatov, I.B. (2025). Comprehensive planning for the socio-economic development of the regions of the Kyrgyz Republic, and the results of the administrative-territorial reform and governance reform in regional development. Retrieved from https://www.worldbank.org/content/dam/infographics/780xany/2023/apr/presentations/Comprehensive%20planning.pdf.
  22. Master plan for the development of Jalal-Abad city for the period up to 2040. (2023). Retrieved from https://dga.kg/files/gp/manas_GP.pdf.
  23. Mavlyanova, N.G., Lipatov, V.A., & Tiefenbacher, J.P. (2023). Regional cooperative disaster risk management in Central Asian Borderlands. Journal of Borderlands Studies, 38(3), 417-439. doi: 10.1080/08865655.2021.1943493.
  24. Mehta, K., Ehrenwirth, M., Trinkl, C., Zörner, W., & Greenough, R. (2021). The energy situation in Central Asia: A comprehensive energy review focusing on rural areas. Energies, 14(10), article number 2805. doi: 10.3390/en14102805.
  25. Mendikulova, F., & Beshimov, B. (2023). Territorial disputes in Ferghana Valley. In K. Gray (Ed.), Global encyclopedia of territorial rights (pp. 1-10). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-319-68846-6_672-1.
  26. Momosheva, G., Nizamiev, A., Artykbaeva, S., & Daovlatova, F. (2024). Greening development prospects of urban settlements in Kyrgyzstan. E3S Web of Conferences, 537, article number 06002. doi: 10.1051/e3sconf/202453706002.
  27. Murzakulova, A. (2022). Rethinking the meaning of the neighbourhood: The transformation of the Fergana Valley’s transborder infrastructure. In S. von Löwis & B. Eschment (Eds.), Post-Soviet borders (pp. 173-186). London: Routledge.
  28. Musaeva, А. (2024). Alternatives for local development for the Kyrgyz Republic. (Doctoral dissertation, University of Pécs, Pécs, Hungary).
  29. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. (2025a). Kyrgyzstan. Brief statistical handbook. Retrieved from https://stat.gov.kg/media/publicationarchive/6c2a81bf-3d53-4066-83c9-d27d0d2a2d29.pdf.
  30. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. (2025b). Sustainable development goals statistics of the Kyrgyz Republic 2015-2024. Statistical compendium. Retrieved from https://stat.gov.kg/media/publicationarchive/12bf2931-b740-497d-9ea0-0e017281accd.pdf.
  31. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. (n.d.). Resident population as of the beginning of the year. Retrieved from https://stat.gov.kg/en/opendata/category/39.
  32. Niiazalieva, K.N., Assylbayev, A.B., Alymkulova, A.S., Ploskikh, V.V., & Assylbayev, K.B. (2023). Urbanization of the population within the context of urban agglomeration development: A scientific perspective. E3S Web of Conferences, 403, article number 01005. doi: 10.1051/e3sconf/202340301005.
  33. Nizamiev, A.G., Momosheva, G.A., Osmonalieva, A.A., Aitykulova, B.M., & Isaev, A.A. (2022). Assessment of the features of the economic and geographic position of towns in the southern region of Kyrgyzstan. Geography and Natural Resources, 43(1), 96-100. doi: 10.1134/S1875372822010103.
  34. Nuralieva, N.M. (2022). Water potential of the Republic of Kyrgyzstan: Problems and potentials of economic development. Arid Ecosystems, 12(2), 193-199. doi: 10.1134/S207909612202010X.
  35. Olma, N. (2023). Situating uranium industrialism: Uranium production and epistemic injustice in soviet-era Mailuu-Suu. Saeculum, 73(2), 233-261.
  36. Omurakunova, G., Bao, A., Xu, W., Duulatov, E., Jiang, L., Cai, P., Abdullaev, F., Nzabarinda, V., Durdiev, K., & Baiseitova, M. (2020). Expansion of impervious surfaces and their driving forces in highly urbanized cities in Kyrgyzstan. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(1), article number 362. doi: 10.3390/ijerph17010362.
  37. Osmonov, O.J. (2012). The history of Kyrgyzstan: Key milestones (from the mid-19th century to the present day). Bishkek: Insant.
  38. Pure Earth. (2023). Kyrgyzstan (Mailuu-Suu) – legacy uranium dumps. Retrieved from https://www.pureearth.org/project/mailuu-suu-legacy-uranium-dumps-2/.
  39. Reuters. (2024). Unstable nuclear-waste dams threaten fertile Central Asia heartland. Retrieved from https://www.reuters.com/world/asia-pacific/unstable-nuclear-waste-dams-threaten-fertile-central-asia-heartland-2024-04-23.
  40. Temür, B. (2025). Nation-building in the shadow of colonialism: The case of Fergana valley. Asya Studies, 9(33), 457-474. doi: 10.31455/asya.1677917.
  41. Thite, S. (2024). Impact of communal identity on the notion of states in Soviet Kyrgyzstan and Uzbekistan. In M. Dragnea, D. Dragnea & A. Alonso Marcos (Eds.), Islamic culture and pre-Islamic beliefs in Central Asia (pp. 41-67). Lexington: Lexington Books.
  42. Tolonov, E.N., Omurzakov, S.O., & Kuzobaev, N.Z. (2023). Development trends and tourist potential of international tourism in the Kyrgyz Republic. In E. Popkova & B. Sergi (Eds.), ESG management of the development of the green economy in Central Asia (pp. 409-417). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-031-46525-3_43.
  43. Umaraliev, R., et al. (2024). Localised multi-hazard risk assessment, case study Kyrgyz Republic. SSRN.
  44. United Nations Kyrgyz Republic. (2022). The Kyrgyz Republic: United nations sustainable development cooperation framework 2023-2027. Bishkek: United Nations Kyrgyz Republic.
  45. World Bank. (2023). Mining sector diagnostic – Kyrgyz Republic. Washington: World Bank.
  46. World Bank. (n.d.). Towards understanding regional development dynamics in the Kyrgyz Republic. Washington: World Bank.
  47. WorldsAtlas. (n.d.). Maps of Kyrgyzstan. Retrieved from https://www.worldatlas.com/maps/kyrgyzstan.
  48. Zhumashova, G.S., & Abdurazulova, A.D. (2015). The place and role of small towns in Kyrgyzstan in the development of the state (based on the example of the Jalal-Abad region, 1991-2013). News from Kyrgyzstan’s Universities, 6, 25-28.

Цитаталоо

Zhumashova, G. (2025). The formation, development, and condition of towns in the Jalal-Abad region (first quarter of the 20th-21st centuries). Journal of Osh State University. History, 4(2), 33-48. https://doi.org/10.52754/1694867X_2025_4(2)_33