Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы. Тарых
Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы. Тарых
e-ISSN 1694-867X
DOI: 10.52754/1694867X
Макала тапшыруу

Макала

Макаланы жүктөө

Кыргызстандын түштүк регионундагы этнодемографиялык процесстер: калктын сан динамикасы жана улуттук курамдагы өзгөрүүлөр

Айнагуль Джоошбекова, Гүлназ Чыныкеева, Эрнисбек Алайчиев, Самара Осмонова

Кабыл алынган убакыт 16.04.2025, Түзөтүлгөн 25.09.2025, Кабыл алынган 13.11.2025

Аннотация

Кыргызстан түштүк аймагында миграциялык агымдардын күчөшү, төрөттүн өзгөрүшү жана чек ара факторунун өсүп жаткан мааниси этнодемографиялык процесстерди терең изилдөөнү зарыл кылууда. Бул айрыкча социалдык-экономикалык трансформация шарттарында жана тышкы факторлордун күчөп жаткан таасири астында өзгөчө актуалдуу болуп саналат. Изилдөөнүн максаты – 1989-2022-жылдары Кыргызстан түштүк регионундагы калктын санынын жана улуттук курамдын өзгөрүшүн талдоо, алардын негизги детерминанттарын аныктоо жана учурдагы абалга этнодемографиялык баа берүү болду. Методдор катары 1999, 2009 жана 2022-жылдардагы эл каттоолорунун маалыматтары, расмий статистикалык көрсөткүчтөр, 2019-жылдагы этносоциологиялык сурамжылоонун материалдары колдонулду. Этнографиялык, демографиялык, статистикалык, салыштырма-байкоочу жана географиялык ыкмалар пайдаланылды. Натыйжалар көрсөткөндөй, 2022-жылы Кыргызстандын калкы 6 936 156 адамга жеткен, анын ичинен түштүк региондун үлүшү болжол менен 52,5 % түзгөн. 1989–2022-жылдар аралыгында түштүк облустардагы калктын өсүшү (83,2 %) республика боюнча орточо көрсөткүчтөн (62,9 %) жогору болгон. Кыргыздардын үлүшү 77,6 %га, өзбектердики 14,2 %га чейин көбөйсө, орустар 4,1 %га чейин кыскарган, башка этностордун бир катар өкүлдөрү ондогон эсе азайган. Эң жогорку өсүш Ош облусунда (+105,3 %), эң төмөнкү – Ош шаарында (+58,9 %) катталган. Этносоциологиялык маалыматтар калктын көп балалуулукка жогорку багыттуулугун (≈81 %), никеге туруунун жаш курагынын 5-6 жылга жогорулашын, эмгекке жөндөмдүү калктын 80 %га чейинки деңгээлде жумушсуздугун жана чек арага жакын аймактардагы латенттик этникалар аралык чыңалуунун бар экендигин чагылдырды. Изилдөөнүн практикалык мааниси түштүк региондордо демографиялык жана миграциялык саясатты, жумуш менен камсыз кылуу программаларын жана этникалар аралык жаңжалдардын алдын алуу механизмдерин өркүндөтүүдө алынган маалыматтарды колдонууга негиз берет


Негизги сөздөр:

демография; этникалык таандыктык; табигый өсүш; миграция; социалдык-экономикалык абал; дискриминация; «жашыруун» кырдаал

https://doi.org/10.52754/1694867X_2025_4(2)_08

Алуу булагы Том 4, № 2, 2025

Барактар 8-17

Колдонулган булактар Цитаталоо

Колдонулган булактар

  1. Abdullaeva, Zh. (2020). Southern region of Kyrgyzstan: Modernity and ethno-demographic development. Mendeley Data. doi: 10.17632/yd3r6dsmvp.1.
  2. Altymyshova, Z., Mamadalieva, A. (2024). Dekulakization policy in Kyrgyzstan and Kazakhstan: A comparative analysis. Kazakh History, 4, 24-32. doi: 10.62183/2024-4-4-24.
  3. Asankhanov, A. (2020). The April events and interethnic conflict in June 2010: Why did ethnic groups with common genetic roots take up arms against each other? Retrieved from https://www.caa-network.org/archives/19947.
  4. Avdeev, A.A., & Troitskaya, I.A. (2021). Features and factors of demographic dynamics in the Kyrgyz Republic. Population and Economics, 5(2), 29-54. doi: 10.3897/popecon.5.e67183.
  5. Chynykeeva, G., Asankanov, A., Zhooshbekova, A., Kalysh, A., Kadyrov, T., Apyshova, A., Zhumashova, G., Tilekova, U., & Abdullaeva, Z. (2020). The southern region of Kyrgyzstan: Modernity and ethnic-demographic development. Open Journal of Social Sciences, 8(10). doi: 10.4236/jss.2020.810001.
  6. Delicate ethnic balance. (2010). The new humanitarian. Retrieved from https://www.thenewhumanitarian.org/report/89526/kyrgyzstan-delicate-ethnic-balance.
  7. Demographic changes in asia and the pacific. (n.d.). Economic and social commission for Asia and the pacific (ESCAP). Retrieved from https://www.population-trends-asiapacific.org/data/KGZ.
  8. Dzhooshbekova, A., et al. (2021). External migration problems of Kyrgyzstan population in the post-soviet period. Advances in Applied Sociology, 11(3), 113-129. doi: 10.4236/aasoci.2021.113009.
  9. Human Rights Watch. (2010). “Where is the Justice?”: Interethnic violence in Southern Kyrgyzstan and its aftermath. Retrieved from https://www.hrw.org/report/2010/08/16/where-justice/interethnic-violence-southern-kyrgyzstan-and-its-aftermath.
  10. International Crisis Group. (2012). Kyrgyzstan: Widening ethnic divisions in the south. Retrieved from https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/central-asia/kyrgyzstan/kyrgyzstan-widening-ethnic-divisions-south.
  11. Kozin, S.V., Zhidyayeva, T.P., & Zakieva, R.R. (2025). Migration from Russia to Kyrgyzstan: A sociological study. DEMIS. Demographic Research, 5(1), 193-201. doi: 10.19181/demis.2025.5.1.12.
  12. Kyrgyzstan – Migration situation report. (2023). International organization for migration (IOM). Retrieved from https://dtm.iom.int/es/node/38131?close=true.
  13. National statistical committee of the Kyrgyz Republic and UNICEF. (2019). Kyrgyzstan multiple indicator cluster survey 2018, Survey Findings Report. Retrieved from https://mics.ipums.org/mics/resources/enum_materials_pdf/report_kg2018a_eng.pdf.
  14. National statistical committee of the Kyrgyz Republic. (1989). All-union population census 1989. Retrieved from https://datacatalog.ihsn.org/catalog/434/study-description.
  15. National statistical committee of the Kyrgyz Republic. (2009). Census of population and housing of the Kyrgyz Republic, 2009 – IPUMS subset. Retrieved from https://microdata.worldbank.org/index.php/catalog/1632/study-description.
  16. National statistical committee of the Kyrgyz Republic. (2022). Population and housing census of the Kyrgyz Republic 2022. Retrieved from https://stat.gov.kg/en/publications/perepis-naseleniya-i-zhilishnogo-fonda-kyrgyzskoj-respubliki-2022-goda-kniga-i-osnovnye-socialno-demograficheskie-harakteristiki/.
  17. Nedoluzhko, L., & Agadjanian, V. (2015). Between tradition and modernity: Marriage dynamics in Kyrgyzstan. Demography, 52(3), 861-882. doi: 10.1007/s13524-015-0393-2.
  18. Norov, V. (2024). Central asia’s youth migration: Challenges and opportunities ahead. Horizons Summer, 27.
  19. Pismennaya, E.E., & Sydygalieva, B.A. (2024). Educational migration in Kyrgyzstan: Trends and prospects. DEMIS. Demographic Research, 4(3), 138-153. doi: 10.19181/demis.2024.4.3.9.
  20. Population of Kyrgyzstan in 1991-2005. (2014). Retrieved from https://open.kg/en/about-kyrgyzstan/population/239-naselenie-kyrgyzstana-v-1991-2005-gody.html.
  21. Schuler, M. (2007). Migration patterns of the population in Kyrgyzstan. Espace Populations Sociétés, 1, 73-89. doi: 10.4000/eps.1967.
  22. Scott, C.K., Sexsmith, K., & Chi, G. (2024). Gendered migration patterns and social change in rural Kyrgyzstan. Migration and Development, 13(2), 176-198. doi: 10.1177/21632324241285086.
  23. Smailova, A., & Tynaliev, U.M. (2025). Migration aspirations among kyrgyzstan’s youth: Analysis of micro, meso, and macro level factors. Central Asian Affairs, 11(3-4), 361-386. doi: 10.30965/22142290-bja10060.
  24. The Data Insider. (2024). Future population projections for Kyrgyzstan (2025-2100). Retrieved from https://www.populationpyramid.net/kyrgyzstan/2050/.
  25. Vilks, A. (2024). The Taliban movement as a challenge to security and political order in Central Asia. Foreign Affairs, 34(5), 120-130. doi: 10.46493/2663-2675.34(5).2024.120.
  26. Young population and high population growth rates. (n.d.). Policy Brief. Retrieved from https://kyrgyzstan.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Policy_brief_2_eng.pdf.
  27. Zhumalieva, S.Ch. (2023). On the issue of ethnodemographic changes in Kyrgyzstan in the 1920s-1930s. Russia & World: Scientific Dialogue, 4, 148-163. doi: 10.53658/RW2023-3-4(10)-148-163

Цитаталоо

Jooshbekova, A., Chynykeeva, G., Alaychiev, E., & Osmonova, S. (2025). Ethnodemographic processes in the southern region of Kyrgyzstan: Population dynamics and changes in ethnic composition. Journal of Osh State University. History, 4(2), 8-17. https://doi.org/10.52754/1694867X_2025_4(2)_08