Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы. Тарых
Ош мамлекеттик университетинин Жарчысы. Тарых
e-ISSN 1694-867X
DOI: 10.52754/1694867X
Макала тапшыруу

Макала

Макаланы жүктөө

1990-2020-жылдардагы Борбордук Азиянын чек арасындагы аскердик чыр-чатактар: себептери, динамикасы жана тарыхый сабактары

Азис Исаев

Кабыл алынган убакыт 28.05.2025, Түзөтүлгөн 01.10.2025, Кабыл алынган 13.11.2025

Аннотация

1990-2020-жылдардагы Борбордук Азиядагы чек ара чыр-чатактары постсоветтик мейкиндиктеги аймактык туруктуулук үчүн негизги коркунучтардын бири болгон. Бул изилдөөнүн максаты геосаясий чөйрөдөгү трансформациялардын контекстинде Борбордук Азия мамлекеттеринин, атап айтканда, Кыргыз Республикасынын ортосундагы куралдуу чек ара инциденттеринин себептерин, жүрүшүн жана кесепеттерин көп өлчөмдүү талдоо болгон. Изилдөөнүн методологиясы тарыхый-саясий, хронологиялык, дискурстук талдоо жана кейс изилдөө ыкмаларынын айкалышында негизделген. Изилдөөлөр чек ара чыр-чатактары улуттук-аймактык делимитациянын советтик мурасы, иденттүүлүктөрдүн этносаясий чырмалуусу, ресурстардын бирдей эмес жеткиликтүүлүгү жана мамлекеттик структуралардын институционалдык алсыздыгы менен калыптанган татаал мүнөзгө ээ экендигин аныктады. Фергана өрөөнү, өзгөчө Кыргыз Республикасынын Баткен облусу чыр-чатактардын өзгөчө курч очогу болуп калды. Изилдөө жергиликтүү жана улуттук кызыкчылыктардын ортосундагы атаандаштык сезондук тутануу учурунда күчөшүнө өбөлгө түзөрүн көрсөттү. Эл аралык уюмдардын конфликттин деэскалациясына тийгизген таасири катышуучулардын ортосундагы карама-каршылыктардан жана ишенимдин төмөндүгүнөн улам чектелген. Айрыкча кыргыз-тажик чек арасында делимитация жана демаркация процесстери аягына чыга элек. Ошол эле учурда, жергиликтүү элдештирүү практикасы мамлекеттик институттардын колдоосун талап кылса да, белгилүү бир потенциалды көрсөтөт. Корутундулар чек ара чыр-чатактары аймактагы кеңири саясий жана социалдык кайра жаралуулардын индикатору катары кызмат кылып, талдоо жүргүзүүгө комплекстүү дисциплиналар аралык мамилени талап кылаарын баса белгилейт. Тарыхый тажрыйба жана аймактагы бардык этностордун кызыкчылыктары эске алынганда гана эффективдүү турукташтыруу мүмкүн. Изилдөөнүн практикалык мааниси чек ара чыр-чатактарынын күчөшүнө жол бербөө жана аймактык коопсуздуктун туруктуу механизмдерин түзүү боюнча сунуштарды иштеп чыгууда


Негизги сөздөр:

жарандыгы жок адамдар; куралдуу кагылышуулар; делимитация; демаркация; эскалациялоо; кризистик жооп

https://doi.org/10.52754/1694867X_2025_4(2)_18

Алуу булагы Том 4, № 2, 2025

Барактар 18-32

Колдонулган булактар Цитаталоо

Колдонулган булактар

  1. Ambrosio, T. (2024). The collective security treaty organization: A lifeless, shambling “alliance”. Georgetown Journal of International Affairs.
  2. Artman, V., & Diener, A.C. (2021). Boundaries, borders and identities. In R. Isaacs & E. Marat (Eds.), Routledge handbook of contemporary Central Asia (pp. 135-153). London: Routledge. doi: 10.4324/9780429057977.
  3. Ash, K. (2022). State weakness and support for ethnic violence in Southern Kyrgyzstan. Journal of Peace Research, 59(6), 860-875. doi: 10.1177/00223433211055581.
  4. Azizian, R. (2006). Islamic radicalism in Kazakhstan and Kyrgyzstan. In A. Aldis & G. Herd (Eds.), The ideological war on terror: Worldwide strategies for counter-terrorism (pp. 81-95). London: Routledge. doi: 10.4324/9780203968420.
  5. Balas, A. (2024). The European Union’s role in addressing environmental disputes in Central Asia: Evaluating the effectiveness of a “Reluctant 3rd Party”. In A. Bayramov & M. Neuman (Eds.), European union governance in Central Asia: A sectoral approach (pp. 111-130). London: Routledge. doi: 10.4324/9781032670218.
  6. Bekmirzaev, R. (2024). Geopolitical and ethnocultural integration of the Ferghana Valley. Preprints. doi: 10.20944/preprints202407.0004.v.1.
  7. Buzan, B. (2025). The Military Sector. In Timelines for modernity: Rethinking periodization for global international relations (pp. 9-38). Bristol: Bristol University Press. doi: 10.51952/9781529251685.ch002.
  8. Collective Security Treaty Organization. (n.d.). Documents. Retrieved from https://en.odkb-csto.org/documents/.
  9. Cooley, A. (2021). On the brink and at the world’s edge: Western approaches to Central Asia’s international politics, 1991-2021. Central Asian Survey, 40(4), 555-575. doi: 10.1080/02634937.2021.1974818.
  10. Erendor, M.E., & Çıtak, E. (2025). Examining the security dimension of the organization of Turkic states by addressing border issues: Kyrgyz-Tajik border conflict. Bilig, 2025(113). doi: 10.12995/bilig.7916.
  11. Eurasian Research Institute. (n.d.a). 2022 SCO Summit in Samarkand: Key takeaways. Retrieved from https://www.eurasian-research.org/publication/2022-sco-summit-in-samarkand-key-takeaways/.
  12. Eurasian Research Institute. (n.d.b). Historic agreement on Kyrgyz-Tajik borders. Retrieved from https://www.eurasian-research.org/publication/historic-agreement-on-kyrgyz-tajik-borders/.
  13. Hastings, J.V., & Ubilava, D. (2025). Agricultural roots of social conflict in Southeast Asia. Journal of Peace Research. doi: 10.1177/00223433241305990.
  14. Hierman, B. (2024). Geopolitics in Central Asia. In Z. Cope (Ed.), The Palgrave handbook of contemporary geopolitics (pp. 515-537). Cham: Palgrave Macmillan. doi: 10.1007/978-3-031-47227-5_17.
  15. Hoo, T.B., & McKinney, J.M. (2022). Chinese regionalism in Asia: Beyond the belt and road initiative. London: Routledge. doi: 10.4324/9781003178965.
  16. Jasutis, G., Mikova, R., & Toivanen, R. (2023). Approaches to minorities in conscription systems in Eastern Europe, the South Caucasus, and Central Asia. Geneva: Centre for Security Sector Governance.
  17. Kalra, P., & Saxena, S.S. (2021). Globalizing local understanding of fragility in Eurasia. Journal of Eurasian Studies, 12(2), 103-112. doi: 10.1177/18793665211044839.
  18. Karimova, S., & Abdullaeva, M. (2024). From historical legacies to modern conflicts: Territorial and resource issues in Central Asia. Scientia. Technology, Science and Society, 1(1), 27-38. doi: 10.59324/stss.2024.1(1).04.
  19. Khan, K.H., & Koch, H. (2021). Emerging Central Asia: Managing great power relations. Clifton: Blue Dome Press.
  20. Kirmse, S.B. (2024). Spatial conceptions of Central Asia: A historical overview. In J. Lemp & S. Mayer (Eds.), Central Asia in a multipolar world: Internal change, external actors, regional cooperation (pp. 19-36). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-031-63727-8_2.
  21. Klimov, E., Ismailov, A., Supiev, T., Nurtayev, M., & Amanzholuly, A. (2024). Socio-political factors in the emergence of border armed conflicts in Central Asia. Comparative Strategy, 43(6), 720-733. doi: 10.1080/01495933.2024.2409045.
  22. Kobilov, F. (2025). From geopolitical pendulum to regional player: Uzbekistan’s regional foreign policy following the leadership change in 2016. Central Asian Survey. doi: 10.1080/02634937.2025.2482186.
  23. Kocatepe, Ö.F., & Şahin, M. (2024). Post-Soviet regional security complex revisited: Is Central Asia still a subcomplex? Bilig, 2024(110), 135-156. doi: 10.12995/bilig.11006.
  24. Kurmanalieva, G. (2018). Kyrgyzstan and Tajikistan: Endless border conflicts. Europe in Formation, 385(1), 121-130.
  25. Kyrgyzstan: Free the 22 “Kempir-Abad” protest detainees. (2023). Retrieved from https://www.hrw.org/news/2023/03/20/kyrgyzstan-free-22-kempir-abad-protest-detainees.
  26. Kyrgyz-Tajik conflict: Solving water puzzle key to preventing fresh fighting. (2021). Retrieved from https://thehighasia.com/kyrgyzstan-tajikistan-border-clashes/.
  27. Laruelle, M. (2021). Central peripheries: Nationhood in Central Asia. London: UCL Press. doi: 10.14324/111.9781800080133.
  28. Law of the Republic of Uzbekistan No. LRU-804 “On Ratification of the Agreement Between the Republic of Uzbekistan and the Kyrgyz Republic on Separate Sections of the Uzbek-Kyrgyz State Border”. (2022, November). Retrieved from https://lex.uz/en/docs/6907360.
  29. Li, B. (2024). Orchestrating ethnic War in Karabakh: An agent-based analysis. Cambridge Journal of Political Affairs, 5(1), 30-51.
  30. MacHaffie, J. (2024). Overcoming alliance dilemmas in the collective security treaty organization: Signaling for reputation amid strategic ambiguity. Defence Studies, 24(2), 320-346. doi: 10.1080/14702436.2024.2332323.
  31. Mayer, S. (2024). Security cooperation. In J. Lempp & S. Mayer (Eds.), Central Asia in a multipolar world: Internal change, external actors, regional cooperation (pp. 399-416). Cham: Springer. doi: 10.1007/978-3-031-63727-8_23.
  32. Minaeva, Y., & Melnikova, A. (2012). Research report: Fact-finding survey of the Vorukh-shurab drinking water supply system. Bishkek: Organization for Security and Co-operation in Europe.
  33. Murzakulova, A. (2017). Contextual factors of conflict in border communities in Batken province, Kyrgyzstan. Bishkek: University of Central Asia.
  34. Musaeva, A. (2024). Alternatives for local development for the Kyrgyz Republic. Pecs: University of Pécs.
  35. Musarova, Z.A., & Adamkulova, C.U. (2023). Geopolitics in the region: Risks and prospects for ensuring food security in the Kyrgyz Republic. Proceedings on Engineering Sciences, 5(2), 423-430. doi: 10.24874/PES.SI.02.018.
  36. Olimova, S., & Olimov, M. (2022). Integration vs disintegration: State borders and border conflicts in the Isfara valley. In S. von Löwis & B. Eschment (Eds.), Post-Soviet borders: A kaleidoscope of shifting lives and lands (pp. 187-205). London: Routledge. doi: 10.4324/9781003169376.
  37. Peter, A. (2022). Kyrgyz-Tajik border delimitation dispute: A legal analysis. Geneva: University of Geneva.
  38. Polat, N. (2021). Boundary issues in Central Asia. Leiden: Brill. doi: 10.1163/9789004480506.
  39. Pradhan, R. (2021). Natural resources and violent conflicts: Water and energy in Kyrgyzstan. Journal of Asian and African Studies, 57(4), 650-666. doi: 10.1177/00219096211035166.
  40. Rahim, A., Chandio, N.A., & Ahmed, B. (2024). China’s relations with Central Asia in twenty-first century: Strategy behind strong ties. Contemporary Journal of Social Science Review, 2(4), 390-406.
  41. Reeves, M. (2021). Unsettled space: Unfinished histories of border delimitation in the Ferghana Valley. In R. Isaacs & E. Marat (Eds.), Routledge handbook of contemporary Central Asia (pp. 115-132). London: Routledge. doi: 10.4324/9780429057977.
  42. Reid, P. (2023). Contractors and contiguity: Assessing China’s private security presence in Kyrgyzstan. Retrieved from https://static1.squarespace.com/static/55faab67e4b0914105347194/t/655625c3c555d96f4d93f9fc/1700144580253/Contractors+and+Contiguity%2C+Philip+Reid.pdf.
  43. Rindlisbacher, S., & Thomas, A. (2023). Paths not taken: How did nomadism affect border-making during national delimitation in Central Asia? From the Empire, 2023(2), 117-141. doi: 10.1353/imp.2023.a906842.
  44. Saud, A., & Gul, A. (2023). Kyrgyzstan-Tajikistan border skirmishes (2022) and waning Russian influence in Central Asia. Central Asia, 92, 17-34. doi: 10.54418/ca-92.198.
  45. Shahid, M., Ashfaq, K., & Ishfaq, U. (2023). Tajikistan-Kyrgyzstan conflict: Causes and pathways to peace. Global Political Review, 8(1), 19-28. doi: 10.31703/gpr.2023(VIII-I).03.
  46. Sullivan, C.J. (2021). Battle at the border: An analysis of the 2021 Kyrgyzstan-Tajikistan conflict. Asian Affairs, 52(3), 529-535. doi: 10.1080/03068374.2021.1940587.
  47. Talant, B. (2023). Nations in transit 2023 – Kyrgyzstan. Retrieved from https://www.ecoi.net/de/dokument/2092899.html.
  48. The President ratified the border treaty with Kyrgyzstan. (2017). Retrieved from https://www.gazeta.uz/ru/2017/10/04/law-border.
  49. The Shanghai Cooperation Organisation. (n.d.). Documents. Retrieved from https://eng.sectsco.org/documents/.
  50. Toktogulov, B. (2018). The failure of settlement on Kyrgyz-Uzbek border issues: A lack of diplomacy? Wise Strategy, 10(19), 85-106.
  51. Wang, T. (2024). Kyrgyzstan’s nation-state building under the dual effects of nationalism and tribalism. In G. Yang, J. Zhang, L. Liu & X. Xiong (Eds.), Countries and regions: Dynamic interconnectivity (pp. 197-218). Singapore: Palgrave Macmillan. doi: 10.1007/978-981-97-2835-0_8.

Цитаталоо

Isaev, A. (2025). Military conflicts on the borders of Central Asia in the 1990s-2020s: Causes, dynamics and historical lessons. Journal of Osh State University. History, 4(2), 18-32. https://doi.org/10.52754/1694867X_2025_4(2)_18